Expert Patty Wouters vertelt

De pottenbakkerij van Gatagara, Rwanda

 

In de loop van 2007 kreeg ik van Ex-Change een oproep voor een project in een pottenbakkerij in Rwanda. Mijn nieuwsgierigheid was meteen gewekt. Ik had al gelezen over pottenbakkersdorpen in Afrika: potten worden hoofdzakelijk in aardewerkklei vervaardigd en op lage temperatuur gestookt in een open vuur. Ik was dus wel erg verbaasd om te horen dat de pottenbakkerij van Gatagara serviesgoed produceert dat op 1300 °C werd gestookt.

“Coopérative La Promotion de la Poterie Locale Gatagara” is een artisanale pottenbakkerij. De projectbeschrijving vertelt dat de uitrusting en de technische procédés niet van een hoog niveau zijn. Er is nood aan een vorming: nieuwe technieken, nieuwe vormgeving, producten van betere kwaliteit, een groter marktaandeel, dat zijn de vragen en verzuchtingen.

Bij mijn aankomst was ik onder de indruk van het hele project. De pottenbakkerij bestaat uit acht verschillende gebouwtjes, twee naborigama-ovens (Japanse meerkamerovens) en een kleine proefoven. Alles zag er goed georganiseerd uit. Ik had veel primitievere omstandigheden verwacht.

Samen met Jean-Bosco, de manager, ging ik aan de slag. We bekeken samen de vormgeving van een aantal stukken. Bij het zien van kannen en theepotten vroeg ik hem of de klanten hierover klachten hadden. Zoals ik vermoedde, was er geen enkele tuit die zonder morsen kon gieten. Met enkele eenvoudige aanpassingen aan de vormgeving kan dit probleem worden opgelost: ik gaf een demonstratie. De draaiers, Jean en Jean-Claude, keken aandachtig toe. Deze stielmannen hebben voldoende ervaring en deskundigheid om elke vorm te draaien die hen wordt voorgedaan. Ze waren dan ook onmiddellijk enthousiast en gingen deze aangepaste vormgeving toepassen.

Met het draaien en het stoken van borden was er ook een groot probleem. Veel borden barstten tijdens het droogproces of tijdens de biscuitstook. Diegenen die de biscuit overleefden, vervormden erg tijdens de gladbrand. Het scheuren van grote, vlakke bodems is een frequent voorkomend probleem, dat kan worden opgevangen door de klei grondig te kneden, te centreren en te hercentreren. Ik legde de theorie uit en demonstreerde hoe scheuren kunnen worden voorkomen.

Het vervormen tijdens de gladbrand van 1300 °C is een probleem dat minder gemakkelijk is op te lossen. De enige betaalbare oplossing: de baktemperatuur verlagen. Maar dat betekent een aanpassing van het volledige productieproces...

Deze oplossing heb ik uitvoerig met Jean-Bosco besproken. Het verlagen van de stooktemperatuur betekent een besparing in hout, het inkorten van het stookproces; het maakt de totale productie goedkoper. Het is een drastische ingreep die om een langzame omschakeling vraagt. Ook de keuze om een biscuitstook over te slaan en alle stukken rauw te glazuren, zou een enorme besparing betekenen in tijd (in- en uitladen van ovens) en energie (reductie houtverbruik met ongeveer 50%).

We besloten om een kleine proefoven te stoken, waarbij én het rauwglazuren zou worden uitgetest, én nieuwe glazuren, én de stooktemperatuur verlaagd (met 50 °C). De resultaten waren niet 100%, maar toonden wel potentieel. Het rauwglazuren was geslaagd en ik hoopte dat ik met deze testen Jean-Bosco kon overtuigen om stelselmatig over te schakelen naar een “mono-cuisson”.

Mijn verblijf van twee weken vloog voorbij. Ik had vernomen dat Gatagara een klein afgelegen dorpje is waar bijna niemand Frans spreekt. Ik vreesde dat ik erg geïsoleerd zou zijn en door gebrek aan duidelijke communicatie geconfronteerd zou worden met allerlei frustrerende toestanden. Maar mijn vrees was ongegrond. De mensen waren erg vriendelijk, leergierig. Als ze vijf woorden Frans of Engels spraken werd er ‘gepraat’, desnoods aangevuld met gebarentaal.

Observeren, luisteren, verklaren, voordoen, uitproberen… ik heb hen op weg kunnen helpen om hun problemen verder op te lossen. Toch bestaat er nog een grote nood aan deskundige hulp en assistentie om de productie te moderniseren, efficiënter te laten verlopen en het stookprobleem op te lossen. De pottenbakkerij van Gatagara diende opnieuw een aanvraag in bij Ex-Change voor ondersteuning bij de volgende fase van hun ontwikkeling. Expert Dirk Vanhaeren is ten tijde van de eindredactie van dit artikel in Gatagara.